Tiểu sử Nghệ sĩ nhân dân Liên Xô Vyacheslav Tikhonov (1928-2009)

Nghệ sĩ nhân dân Liên Xô Vyacheslav Tikhonov sinh ngày 8/2/1928 ở thành phố Pavlovsky Posad vùng Moskva. Người cha của ông là một kỹ sư cơ khí ở nhà máy dệt, còn mẹ là người nuôi dạy trẻ tại vườn trẻ.

Tikhonov lớn lên trong môi trường công nhân, và làm tất cả những gì các cậu bé thời đó làm khi phần lớn thời gian ở ngoài phố. Năm 1941, khi một quân y viện đóng trong trường, nơi Tikhonov học, thì người cha nói: “Cần phải có nghề ngỗng, chứ không nên lêu lổng như thế!” và Tikhonov vào học trường nghề.

Cũng giống như cha mình, từ bé Tikhonov đã thích tự làm mọi thứ trong nhà. Vì vậy, công việc thợ tiện trong nhà máy quân sự là không hề nặng nhọc. Buổi chiều sau giờ làm, Tikhonov thường cùng bạn bè tới rạp chiếu bóng “Vulcan”, và tất cả say mê xem những bộ phim anh hùng. Các nhân vật yêu quý của họ là Chapaev do Boris Babochkin đóng, Aleksandr Nevsky do Nikolai Cherkasov đóng và tất nhiên là những thần tượng của thời bấy giờ – Mikhail Zharov và Petr Aleinikov. “Đó là những người đã lôi cuốn tôi, và kéo tôi vào nghệ thuật” – sau này Vyacheslav Tikhonov sẽ nói.

Anh thợ tiện trẻ tuổi bí mật mơ ước về điện ảnh. Bí mật – bởi vì người cha thì mong con trai trở thành kỹ sư cơ khí, còn người mẹ thì muốn con mình sẽ thành kỹ sư nông nghiệp. Năm 1944 Vyacheslav vào học Trường đại học Cơ khí ô tô. Nhưng gần năm 1945 thì anh ấp ủ ý định thử vận may ở VGIK (Trường Đại học nghệ thuật điện ảnh toàn Liên Xô). Ban đầu anh không được nhận vào trường. Nhưng một duyên may đã xảy ra – sau kỳ thi tuyển thì giáo sư B.V.Bibikov của VGIK đã ghi tên anh vào lớp của mình.

Năm 1950 Vyacheslav Tikhonov tốt nghiệp xuất sắc VGIK. Trong những năm sinh viên, Tikhonov đã có mặt lần đầu trong bộ phim “Đội cận vệ thanh niên” (Молодая гвардия) của đạo diễn Sergei Gerasimov năm 1948 – anh đóng vai Volodia Osmukhin. Bộ phim này là một sự kiện đặc biệt của điện ảnh Xô-viết những năm 1940: giai đoạn chuẩn bị công phu và kỹ càng, sự nhập vai của các diễn viên (trong thời gian sống ở những nơi được A.A.Fadeev miêu tả trong tiểu thuyết), các tính cách đa dạng, sự hồi phục môi trường cụ thể và tin cậy. Bộ phim này đã tạo nên nguồn cảm hứng sáng tạo không chỉ cho V.Tikhonov, mà còn cả một thế hệ các diễn viên tài năng: Inna Makarova, Sergej Gurzo, Nonna Mordjukova, Viktor Hohrjakov, Klara Luchko, Sergej Bondarchuk, Evgenij Morgunov, Ljudmila Shagalova, Georgij Jumatov, Viktor Avdjushko, Tamara Nosova, Muza Krepkogorskaya. Hơn một nửa trong số các diễn viên trẻ này lần đầu tiên đóng phim. Vì vậy, bộ phim “Đội cận vệ thanh niên” có thể được gọi là sự ra mắt chói lọi của cả một thế hệ diễn viên Liên Xô sau chiến thanh. Dù cho sau này họ có đóng những vai nào đi nữa, thì điểm chung sáng tạo nội tâm của họ vẫn rất rõ nét

Mặc dù vậy, khác với phần lớn các diễn viên của “Đội cận vệ thanh niên”, sau năm 1948 thì có đến gần 10 năm Tikhonov không nhận được vai diễn nào quan trọng. Các đạo diễn chủ yếu là sử dụng hình thức của Tikhonov, không đặt mục đích phát triển tiềm năng diễn xuất. Tình hình này quả là nghịch lý còn vì diễn viên đã không trở thành ngôi sao, mặc dù có mọi điều kiện cần thiết.

Nhưng những năm tháng ấy không thể gọi là vô ích trong việc hình thành bản sắc diễn xuất cá nhân của Tikhonov: vai Gấu trong vở kịch “Điều kỳ diệu bình thường” do đạo diễn E.P.Garin dàn dựng đã giúp Tikhonov thông báo về năng khiếu diễn xuất của mình.


Tikhonov trong phim “Câu chuyện xảy ra ở Penkovo“

Năm 1957 một biến chuyển mạnh mẽ được chờ đợi từ lâu rốt cuộc đã xảy ra trong sự nghiệp của Tikhonov: bộ phim “Câu chuyện xảy ra ở Penkovo” (Дело было в Пенькове) của đạo diễn S.I.Rostovtsky được công chiếu. Vai anh thợ lái máy kéo Matvei Morozov đã mang lại cho Tikhonov sự thừa nhận của khán giả, và cùng với đó – khán giả cần thấy một diễn viên cho nhân vật của mình những nét mới đối với điện ảnh những năm ấy: sự lãng mạn trầm lặng, khiêm tốn trong cuộc sống thường nhật bình thường, tưởng như vĩnh cửu, nhưng dù sao cũng trôi qua. Có vẻ như trên màn ảnh điều này dễ trở thành giả dối (nhất là vì vẻ ngoài của diễn viên có vẻ không phù hợp với vai thợ lái máy kéo) – nhưng khán giả đã thừa nhận Matvei Morozov. Dường như họ cảm thấy rằng, bi kịch đích thực của nhân vật không phải ở mối tình bi thảm của anh ta, mà là ở sự không tương thích nội tâm của nhân vật với những hoàn cảnh. Bởi vì xét cho cùng Matvei Morozov không phải là một nhân vật thường nhật, mà ở một khía cạnh nào đó, là một người mơ mộng lãng mạn. Điều này thậm chí còn được nhấn mạnh trong cảnh “mơ mộng” của nhân vật, khi anh ta mơ thấy những chiếc máy kéo viễn tưởng của tương lai. Nói cách khác, khán giả phát hiện rằng nhân vật của Tikhonov không phải như cái nhìn ban đầu: anh ta thú vị hơn, thông minh hơn, phức tạp hơn so với khuôn mẫu “con người Xô viết bình thường” trong nhiều bộ phim khác.

Và thế là Vyacheslav Tikhonov đã tìm được đề tài diễn xuất của mình, và đó cũng là khởi đầu của sự hợp tác nghệ thuật nhiều năm của Tikhonov với đạo diễn S.I.Rostovtsky.

Trong bộ phim tiếp theo của mình – “Tình trạng khẩn cấp” (Чрезвычайное происшествие, 1958, đạo diễn Viktor Ivchenko), Tikhonov đóng vai Viktor Raisky, một thủy thủ Odessa vui vẻ, dường như vô tư lự, và đã trở thành một người anh hùng thật sự khi tàu bị cướp. Một lần nữa Tikhonov lại “đánh lừa” những khán giả không chờ đợi những chiến công ấy từ phía Raisky, và đánh lừa những kẻ địch tin vào sự ngờ nghệch của nhân vật. Và nếu như đối với kẻ thù, tính cách ấy của nhân vật tạo nên sự phá sản các kế hoạch của chúng (dù không phải sự phá sản hoàn toàn), thì đối với khán giả, người thủy thủ đáng tin cậy, nhận thức được sức mạng của mình trở thành “người của ta”, người mà khán giả có thể tuyệt đối tin tưởng. Không có gì đáng ngạc nhiên khi bộ phim này đã đứng đầu danh sách các bộ phim đắt khách nhất Liên Xô năm 1959.

Vai Andrei Bolkonsky trong “Chiến tranh và hòa bình”

Sau các bộ phim “Câu chuyện xảy ra ở Penkovo” và “Tình trạng khẩn cấp” thì các đạo diễn bắt đầu tin tưởng Tikhonov. Và trong một thời gian ngắn, Tikhonov đã đóng sáu vai diễn lớn khác nhau trong các bộ phim “Những ngôi sao tháng năm” (Майские звезды, 1959) và “Theo bảy ngọn gió” (На семи ветрах, 1962) của đạo diễn S.I.Rostovsky; “Cơn khát” (Жажда, 1959) của đạo diễn E.Tashkov; “Chuẩn úy hải quân Panin” (Мичман Панин, 1960) của đạo diễn M.Shveitser; “Hai cuộc đời” (Две жизни, 1961) của đạo diễn L. Lukov và «Bi kịch lạc quan» (Оптимистическая трагедия, 1963) của đạo diễn S. Samsonov.

Hành động của ba bộ phim đầu diễn ra trong những năm tháng của cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại; và do đó, Tikhonov có khả năng thể hiện chủ nghĩa anh hùng, lãng mạn và cao thượng của các nhân vật của mình rõ nét hơn. Đặc biệt thành công là vai Bezborodko trong phim “Cơn khát”, trong đó phần nào nghệ sĩ đã dự đoán trước vai Isaev – Stirlitz của mình. Hơn thế, chính vai diễn này đã cho thấy, rằng trong nền điện ảnh Liên Xô đã xuất hiện một diễn viên tài năng mới, người có khả năng chỉ qua cách mặc quân phục cũng thể hiện tính cách nhân vật. Và Tikhonov đã phát triển thành công, đóng vai các nhân vật từ quá khứ xa hơn, từ những năm Cách mạng Tháng Mười và trước đó nữa.

Cả chuẩn úy hải quân Panin (trong phim của Shveitser) và công tước Sergei Naschokin (trong “Hai cuộc đời”), và Aleksei (trong “Bi kịch lạc quan” đều có một điểm chung – cả ba nhân vật đều gắn liền một cách hữu cơ với bản chất nghệ sĩ của Tikhonov, đều cùng phát triển chủ đề nội tâm của diễn viên. Chuẩn úy hải quân Panin đã thực hiện thành công rực rỡ nhiệm vụ giải thoát tù nhân khỏi pháo đài Kronshtadt rồi sau đó – đánh lừa những kẻ địch của mình ở nước Nga. Còn công tước Naschokin thì ngược lại, không đánh lừa ai cả, ngoại trừ chính mình, và vì thế trở thành người thua cuộc… Cuối cùng, Aleksei đã cắt đứt với những người theo chủ nghĩa vô chính phủ vì anh thông minh hơn và sâu sắc hơn bọn họ, và anh đã cho thấy, rằng anh không trở thành nhân vật chính diện nhờ chiếc đũa thần nào, mà ngay từ đầu anh đã là một nhân vật như vậy.

Trong nửa sau những năm 1960 Tikhonov đi thêm một bước tiến lớn tới đỉnh cao của sự nghiệp diễn xuất: vai Andrei Bolkonsky trong bộ phim sử thi “Chiến tranh và hòa bình” (Война и мир, 1965–1967) của đạo diễn Sergei Bondarchuk. Vai diễn này đã đòi hỏi diễn viên phải diễn với toàn bộ khả năng của mình, và Tikhonov cũng như tất cả các thành viên của bộ phim đã làm việc hết sức căng thẳng. Mặc dù vậy, vai diễn này không được lòng các nhà phê bình lắm (dù khán giả nghĩ khác), và bản thân đạo diễn dường như cũng không hài lòng lắm với vai diễn này. Tuy nhiên thời gian sau khi bộ phim được công chiếu đã cho thấy sự đúng đắn rõ ràng của diễn viên. Người ta nhận thấy rằng vai Bolkonsky của Tikhonov đã không những vượt quá thời đại của mình, mà còn … tụt hậu khỏi thời đại ấy, vì trong sâu thẳm tâm hồn mình, Bolkonsky là một người lý tưởng hóa không lay chuyển được. Có lẽ, Bolkonsky không chỉ thuộc về thời đại mà Tolstoi mô tả, anh thuộc về tất cả mọi thời. Và chính vì vậy, nếu không đòi hỏi diễn viên điều không thể, thì cần phải thừa nhận rằng cách thể hiện ấy là thuyết phục.

Trong phim “Gắng sống đến thứ hai“

Sau vai diễn phức tạp và rút hết sức lực nhường ấy, Vyacheslav Tikhonov đã vào vai thầy giáo Melnikov hết sức thành công trong bộ phim “Gắng sống đến thứ hai” (“Доживем до понедельника” -1969) của đạo diễn S.I.Rostotsky. Melnikov trở thành một nhân vật lý tưởng (với cách hiểu tốt đẹp nhất của từ này), và thậm chí – mẫu mực để bắt chước. Vai diễn này đã mang lại cho nghệ sĩ Giải thưởng quốc gia Liên Xô năm 1970.

Các vai diễn trong phim của đạo diễn Sergei Soloviev đã bổ sung thêm vào bảng màu diễn xuất của Tikhonov một vài màu sắc bất ngờ mới (ví dụ, sự tự mỉa mai) – phim “Hạnh phúc gia đình (Семейное счастье – dựa theo tác phẩm “Nhàn cư” “От нечего делать”, 1969) và “Egor Bulychev và những người khác (Егор Булычев и другие, 1971). Vyacheslav Tikhonov bước vào giai đoạn phát triển tài năng rực rỡ nhất. Và trong bộ phim truyền hình “Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân” (Семнадцать мгновений весны, 1973) của đạo diễn Tatiana Lioznova, Tikhonov đã đóng vai diễn “ngôi sao” nhất của mình – Isaev-Stirlitz. Thành công của vai diễn này đã đem lại cho Tikhonov sự nổi tiếng chưa từng có (và năm 1976 thì cả Giải thưởng Quốc gia CH LB XHCN Nga): đó là thắng lợi huy hoàng thực sự.

Vyacheslav Tikhonov đã tạo ra một tính cách phức tạp, nhưng đó là tính cách sống, nhân vật Stirlitz của ông thu hút sự chú ý của khán giả trong từng phút tồn tại trên màn ảnh. Trong vai diễn này Tikhonov đã vận dụng toàn bộ các phương tiện diễn xuất của mình: khả năng “giữ” các cận cảnh, khắc họa cuộc sống nội tâm đầy ắp của nhân vật, sự chính xác và cô đọng của từng cử chỉ, điệu mặt, tâm lý tinh tế, và diễn xuất trên những ngụ ý, những sự thay đổi tinh tế của trạng thái, sự hiểu biết sâu sắc đặc điểm công việc của diễn viên trong điện ảnh. Chủ đề nội tâm của nghệ sĩ trong vai diễn này đã nhận được sự thể hiện trọn vẹn, bởi vì nhân vật đã thể hiện được “sự hai mặt”, các tính chất ẩn giấu của tính cách không chỉ một lần như trong các phim trước, mà là thường xuyên. Nhưng đó chưa phải là thành công lớn nhất trong diễn xuất của Tikhonov. Nếu như thời gian điện ảnh và không gian tổ quốc của đại tá Isaev đã hoàn toàn loại trừ khả năng tồn tại trọn vẹn đầy sự sống của Isaev, thì Standartenführer SS Stirlitz lại là một nhân vật khẳng định sự tồn tại , bởi vì trong vai diễn này đại tá Isaev đã sống cuộc sống không phải của mình, một cuộc sống khác gần như bị cấm. Có thể nói rằng Tikhonov và Lioznova đã dường như “kéo dài” nội dung của các bộ phim cuối những năm 1940 như “Đội cận vệ thanh niên” và “Chiến công người lính trinh sát”, họ đã đem lại cho chủ đề cuộc đấu tranh bí mật (bất hợp pháp hoặc tình báo) với bọn phát xít sự kết thúc đầy đủ của thể loại.


Cảnh trong phim “Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân“

Trong sự nghiệp hoạt động nghệ thuật của mình, Tikhonov còn quay trở lại với chủ đề Chiến tranh giữ nước vĩ đại không chỉ một lần: trong bộ ba phim “Mặt trận không có tả hữu dực” (1974), “Mặt trận sau đường chiến tuyến” (1971), “Mặt trận trong hậu phương kẻ thù” (1981) (Фронт без флангов», «Фронт за линией фронта», «Фронт в тылу врага» của đạo diễn I.A.Gostev; trong các bộ phim “Họ chiến đấu vì tổ quốc” (Они сражались за Родину, 1975) của đạo diễn S.F.Bondarchuk).

Năm 1977 Tikhonov thay đổi một chút hướng tìm tòi sáng tạo chính của mình, khi đóng vai chính trong bộ phim “Bim trắng Tai đen” (Белый Бим Черное ухо) của đạo diễn S. I. Rostotsky. Ivan Ivanovich được thể hiện như một nhân vật nguyên vẹn đến nỗi ông đã không cần thiết phải chứng minh điều gì nữa. Vai diễn này đã đem lại giải thưởng Lenin cho nghệ sĩ vào năm 1980, và có lẽ vai diễn này đã trở thành một chiếc âm thoa đặc trưng trong mối quan hệ của Tikhonov với các nhân vật mà sau này ông đóng vai trong các phim “TASS được quyền tuyên bố (ТАСС уполномочен заявить…, 1984) của đạo diễn V.P.Fokin, “Câu chuyện châu Âu” (Европейская история, 1984) của đạo diễn I.A.Gostev, “Giết rồng” (Убить дракона, 1988) của đạo diễn M.A.Zakharov, “Những con quỷ” (Бесы, 1992) của đạo diễn I.V. Talankin, D.I. Talankin, “Bị mệt mỏi bởi mặt trời” (Утомленные солнцем, 1994) của đạo diễn N.S.Mikhalkov và các phim khác.

Ngoài các phim trên, V.V.Tikhonov còn đóng nhiều vai lớn nhỏ trong điện ảnh và truyền hình như “Trong những ngày thanh bình” (В мирные дни, 1950), “Maksimka” (Максимка, 1952), “Trái tim lại đập” (Сердце бьется вновь, 1956), “Vòng quay ngựa gỗ” (Карусель, 1970), “Người từ phía khác” (Человек с другой стороны, 1971), “Chuyện về trái tim con người” (Повесть о человеческом сердце, 1975), “…Và những gương mặt chính thống khác” (… И другие официальные лица, 1976), “Nghỉ phép bằng tiền riêng” (Отпуск за свой счет, 1981), “Những ai chỉ yêu một người” (Однолюбы, 1982), “Kháng cáo” (Апелляция, 1987), “Tình yêu với những ưu tiên” (Любовь с привилегиями, 1989), “Những bóng ma của căn phòng xanh” (Призраки зеленой комнаты, 1991), “Luật mất danh dự” (Кодекс бесчестия, 1993), “Không thể sánh bằng” (Несравненная, 1993), “Buổi benefice tỉnh lẻ” (Провинциальный бенефис, 1993), “Mối tình đường phố” (Бульварный роман, 1994), “Mạo hiểm” (Авантюра, 1995), “Phòng đợi” (Зал ожидания, phim truyền hình nhiều tập, 1995), “Bạn yêu mến của những năm tháng đã quên…” (Милый друг давно забытых лет…, 1996), “Bài luận cho Ngày Chiến thắng” (Сочинение ко Дню Победы, 1997).

Vyacheslav Tikhonov được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân Liên Xô (1974), Anh hùng lao động Xã hội chủ nghĩa (1982), ông cũng được nhận Giải thưởng Quốc gia Lenin, Giải thưởng Quốc gia CH XHCN LB Nga. Ông được tặng huân chương Lenin, huân chương Cách mạng tháng Mười, “Huân chương Danh dự”, “Vì các đóng góp cho Tổ quốc” hạng III. Năm 1993 tại Liên hoan phim quốc tế các dân tộc Slavơ và Chính thống giáo “Dũng sĩ vàng” ông được tặng giải thưởng vì đóng góp cho điện ảnh Sla-vơ.

Năm 2003 Tikhonov được tặng giải thưởng “Đỉnh Olympos dân tộc Nga” trong mục đề cử “Huyền thoại”.

Bộ phim tài liệu của đạo diễn S.Rostotsky “Nghề nghiệp – diễn viên điện ảnh” là bộ phim nói về Tikhonov.

Nhân dịp Tikhonov tròn 75 tuổi, bộ phim tài liệu “17 khoảnh khắc vinh quang” (17 мгновений Славы – chơi chữ, Слава vừa là tên than mật của Tikhonov, vừa có nghĩa là vinh quang). Nhà sản xuất bộ phim là Anna Tikhonova, con gái của ông.

Vyacheslav Tikhonov qua đời ngày 04/12/2009 thọ 82 tuổi. Cả Moskva đã đưa tiễn ông đến nơi an nghỉ cuối cùng tại nghĩa trang Novodevichi trong nền nhạc của “Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân”